Srecko Horvat: ‘Een Messias bestaat niet’

Srećko Horvat is een Kroatisch filosoof en medeoprichter van de Pan-Europese beweging DiEM25. We hebben elkaar ontmoet in Berlijn op de dag dat DiEM werd voorgesteld. Het doel van deze beweging is om Europa te democratiseren en zowel een alternatief te creëren voor het terugtrekken in de “cocon van de natiestaat” als voor het neoliberale systeem van soberheid(besparingen).

imagen116540gJaroslav Fiala: Yanis Varoufakis zei dat DiEM 25 “één simpel, maar radicaal idee” heeft “om Europa te democratiseren.” In welke concrete zin dient Europa gedemocratiseerd te worden?

Srecko Horvat: Om volkomen eerlijk met u te zijn, was iemand een paar jaar geleden naar mij was gekomen met de boodschap “ we moeten Europa democratiseren” zou ik er waarschijnlijk om gelachen hebben aangezien democratie tijdens het laatste decennium een grap is geworden. Democratie is een leeg begrip dat met erg verschillende betekenissen kan opgevuld worden. Het westen was de “democratie aan het exporteren” in Iraq of Afghanistan, en momenteel zouden ze hetzelfde doen naar Libië en Syrië. En we weten wat van die “democratie” is geworden… Kijk naar onze postcommunistische landen. Heeft het concept van een “open samenleving” (open society) en de zogezegde “transitie” meer democratie gebracht? Neen. Het heeft een parlementair systeem tot stand gebracht waarin je voor verschillende partijen kan stemmen, maar het probleem is dat al deze partijen behoren tot, wat Tareq Ali het “extreme centrum” noemt. Dus, zelfs al stem je voor centrum-links of centrum-rechts, uiteindelijk voeren beide nagenoeg dezelfde economische politiek. In deze zin is democratie afwezig. De democratie werd verslagen door de soberheidspolitiek, door nieuwe privatiseringen en door nieuwe wetten die onze privacy aantasten, zeker na de terroristische aanslagen in Parijs. Politici gebruiken het woord “democratie” met de bedoeling de democratie te vernietigen. En het is juist daarom nog steeds zinvol is om te vechten voor democratie, zeker vandaag!

Sinds 2015 wordt Europa geconfronteerd met een vluchtelingencrisis. Ook dit is verbonden met democratie, maar misschien niet noodzakelijk in de positieve zin. Als men een referendum zou organiseren zouden mensen, vooral in Centraal en Oost-Europa tegen het accepteren van vluchtelingen stemmen. Hoe kunnen we omgaan met zulke contradicties?

Ik denk dat Angela Merkel juist handelde toen ze de vluchtelingen verwelkomde in Duitsland. Duizenden mensen vanuit de hele EU hielpen hen in plaats van muren te bouwen. Maar ik denk ook dat we nog een stap verder zouden moeten gaan. Als men mensen in een referendum zou vragen “willen jullie meer vluchtelingen?” zouden ze waarschijnlijk “nee” geantwoord hebben. Maar als je zou vragen “willen jullie meer investeringen in wapens, willen jullie nieuwe oorlogen of willen jullie de democratie importeren in landen als Libië of Syrie, met als gevold een grotere instroom van vluchtelingen?”, zouden de mensen – hoop ik – ook nee zeggen. Maar we worden niet gevraagd of we nieuwe conflicten willen. Momenteel is de Europese raad achter gesloten deuren aan het onderhandelen over hoe men met de vluchtelingencrisis zal omgaan. Maar hebben de EU burgers de kans gehad om deze discussie te volgen? Was er een live-stream of een transcript? Tegelijkertijd heeft WikiLeaks een geheim document uitgebracht over “Operation Sofia” – de militaire operatie, geleid door de EU, met als doel de vluchtelingenstroom af te remmen en Europa klaar te maken voor een nieuw conflict in Libië. Bent u er zeker van dat de Europese burgers deze beslissingen zouden goedkeuren als ze het recht zouden hebben erover te stemmen?

Strijd DiEM 25 dan voornamelijk voor directe democratie en burgerparticipatie?

Democratie zonder participatie is geen echte democratie. Maar we moeten vermijden in de val te trappen om een fetisj te maken van zowel directe democratie of partijpolitiek. Wat we hebben geleerd uit de laatste jaren van strijd (bv. van de zogenaamde Arabische lente, of van de bezetting van pleinen in Griekenland en Spanje) is dat we een combinatie van beide nodig hebben. DiEM gaat niet één van deze twee richtingen op – het biedt een infrastructuur voor beide, zowel horizontaal als verticaal. Het biedt een pan-Europees platform aan voor radicale politieke partijen zoals Podemos in Spanje of Labour in het Verenigd Koninkrijk, alsook voor de groenen die ons reeds steunen (bv. de groenen van Frankrijk en het VK). En langs de andere kant is het ook een platform voor bewegingen zoals Blockupy of vakbonden. Een belangrijke deelnemer aan DiEM is, bijvoorbeeld, de grote Duitse vakbond IG Metall met meer dan twee miljoen leden. Ik denk dat DiEM iets te bieden heeft dat ontbrak in Europa de laatste jaren. Linksen, liberalen en arbeiders hadden beperkte opties. Daar proberen wij verandering in te brengen.

Overwegen jullie een Pan-Europese politieke partij op te richten?

Als DiEM op dit moment gewoon een nieuwe politieke partij zou oprichten, zou het zich vanaf het begin in een doodlopend straatje bevinden. Dat betekent niet dat we die mogelijkheid uitsluiten in de toekomst. Het electoraal model van de Europese unie is echter gebaseerd op het concept dat je eerst in het parlement komt en daarna een blok en allianties vormt. Misschien hebben we het omgekeerde model nodig. Vooraleer te beslissen of DiEM een politieke partij kan worden willen we sterke allianties smeden op en Pan-Europees niveau. En het is enkel door middel van een open en democratisch proces dat DiEM kan omgevormd worden tot politieke partij, afhankelijk van de beslissingen van de leden en sympathisanten, niet zonder hen.

Men zou kunnen zeggen dat DiEM de strijd probeert aan te gaan met het “internationalisme van het kapitaal” met behulp van een “internationalisme van de werkende klasse” als ik deze ouderwetse woordenschat mag gebruiken. Heb ik het juist voor?

Ik denk dat die woordenschat nog steeds zinvol is. En dat is precies wat DiEM tracht te doen. Er is een mooie scene in Capital, de niewste film van Costa Garva. Tijdens een familiediner ontstaat er een onenigheid tussen de CEO van een grote Franse bank en zijn oom, een linkse rakker uit 1968,die zijn neef beschuldigd de Europese burgers de schulden in te jagen. De jonge bankier antwoord :”maar u zou blij moeten zijn.” Verstomt vraagt de nonkel: “Waarom?” De neef antwoord: “ omdat ik u jeugd droom in vervulling aan het brengen ben. Jullie linkse rakkers wilden internationalisme, en nu hebben we het.” We zien duidelijk dat het kapitaal zich vrij over de grenzen kan bewegen, maar mensen niet. Tien duizend vluchtelingkinderen zijn het afgelopen jaar verdwenen – wat wil zeggen dat ze gekidnapt zijn of in de handen van de prostitutie geraakt zijn. En waarom heeft Syriza niet gezegevierd tegenover de Troika? Omdat ze alleen stonden. We moeten het kapitalisme in vraag stellen op Europese en wereldschaal. Aan de macht komen in één bepaald land is niet langer voldoende.

U bent afkomstig uit Kroatië, een “postcommunistisch” land. Recentelijk zijn bijna al die landen geconfronteerd geworden met een aanzienlijke opmars van nationalisme en xenofobie.

Er zijn geen kant en klare recepten. Maar ik zie toekomst in zelfbestuur en internationalisme. Als men aan zelfbeheer doet, maar zonder de banden aan te halen met andere progressieve krachten op Europees of mondiaal niveau, dan zal men falen. En als men internationalist is maan niet werkt aan zelfbeheer, bijvoorbeeld in Tsjechië, zal men ook falen. Ik kan u het voorbeeld geven uit Kroatië, dat momenteel een ultra- rechtse regering heeft. In de laatste maanden hebben we gezien dat een gemeenschappelijke vijand de kans heeft geleverd voor verschillende politieke krachten om samen te komen. Van liberalen tot groenen, van NGO’s tot radicaal links – iedereen werkt samen. We herkennen dezelfde trend in het geval van DiEM. Alle progressieve krachten kwamen naar Berlijn. Omdat als we niets veranderen in de komende jaren, Europa zal opschuiven in de richting van een nieuw fascisme – zonder overdrijven. We zien reeds, van Polen tot Hongarije, nieuwe hekken, muren, confiscatie van goederen, het opschorten van Schengen en zo voorts. Een gemeenschappelijke vijand kan ons verenigen.

Zoals u weet, mensen uit de postcommunistische wereld geloven vaak opricht in het neoliberaal kapitalisme, ze geloven in de mythe dat “de Grieken hun schulden moeten betalen” enzovoorts. Wat zijn de kansen voor een progressieve beweging in zo’n klimaat?

Ik denk dat er één goed ding uit de crisis is voortgekomen. Het idee dat de EU in zijn huidige vorm de oplossing is, is voorbij. Als gevolg is er een leemte. Het doet mij denken aan een prachtig citaat van Gramsci :”De oude wereld is aan het afsterven en de nieuwe wereld heeft moeite om geboren te worden: nu is het de tijd van monsters.” Ik denk dat we ons vandaag precies bevinden in zo’n tussenfase. De eurozone, zoals die vandaag is geconstrueerd, met haar dictatuur van de eurogroep en de private banken zal niet werken. Het zal staatsgrepen en burgeroorlogen produceren. Dus, ofwel gaan we die richting uit, ofwel zorgt links, inclusief Centraal en Oost-Europees links, samen met de groenen en andere bewegingen voor een antwoord. Dat is waarom DiEM de nadruk legt op democratie, niet als een abstracte term maar democratie in de zin van meer transparantie in het beheren van de vluchtelingencrisis en de belastingparadijzen. Maar tegelijkertijd moeten we ook nieuwe democratische instrumenten creëren en leren omgaan met de ontwikkeling van nieuwe technologieën.

De Duitse socioloog Wolfgang Streeck noemt de Eurozone “een neoliberale dwangbuis”. Hij zei dat het een “heropvoedingspoging is, voornamelijk voor de mediterrane landen, om ideeën over het goede leven inefficiënt te doen lijken.” Is het niet te naïef om te veronderstellen dat je deze instituties kan hervormen?

Ik denk dat als men de Eurozone zou vernietigen de linkerzijde niet sterk genoeg is om een nieuw model te voorzien. Toch niet op dit moment. Het zal nationalistisch rechts zijn dat er van zal profiteren. Maar als je, langs de andere kant, de Eurozone probeert te hervormen ben ik niet zeker dat je niet dezelfde richting zal opgaan als Joshka Fischer of Daniel Cohn-Bendit. Daarmee wil ik zeggen dat er enorm veel radicale energie was in bijvoorbeeld 1986, nadien hadden we “modest proposals”, en dan de zogenaamde “Lange mars doorheen de instellingen”. Maar uiteindelijk heeft dat niet geleid tot een verandering in die instituties, maar men is zelf deel gaan uitmaken van die instituties. Dit is niet wat DiEM voor ogen heeft.

Kan je iets specifieker zijn?

Er is geen “buiten het kapitalisme” vandaag. Zelfs al wil je je terugtrekken in een natiestaat, je zal deel blijven uitmaken van het globale systeem. Tijdens de eerste helft van vorig jaar was er een mogelijkheid dat Griekenland een lening zou kunnen krijgen van de BRICS landen. En u zou kunnen denken dat het beter zou zijn voor Griekenland moesten ze Russisch of Chinees kapitaal ontvangen. Maar dat is een gevaarlijke illusie. Volgens mij heeft kapitaal geen natie. Het idee dat je, vandaag, buiten het kapitalisme kan leven is een grap. Zelfs al ga je naar de Maan, je zal binnen het kapitalisme blijven. Dat is ons probleem. Ik denk niet dat het mogelijk is om het kapitalisme rechtstreeks aan te vallen, toch niet op dit precieze historische moment. Wat er gebeurde in de jaren ‘70 met het linkse terrorisme, of wat nu gebeurt met het islamitische fundamentalisme, is een zeer sterke reactie van het systeem – de ‘surveillance state’, de vernietiging van burgerlijke vrijheden, etc. Ik geloof echter ook niet dat we het kapitalisme kunnen hervormen. We moeten erkennen dat het systeem er is. We gebruiken bijvoorbeeld allemaal mobiele telefoons en computers. We moeten manieren vinden, we moeten barsten zien te creëren binnenin het systeem om het te kunnen veranderen. Dat is wat Wikileaks doet, ze gebruiken technologie – het middel van het systeem – om de sterkte machtsconcentraties van vandaag te bekampen. En wij kunnen en moeten ook technologie gebruiken. Dat is waarom, in de komende weken,  één van de eerste grote campagnes en petities van DiEM over transparantie zal gaan.

Heeft DiEM een antikapitalistische agenda?

DiEM is een erg pluralistische beweging. Persoonlijk zou ik mezelf als anti-kapitalist omschrijven, maar niet iedereen binnen DiEM zou met mij akkoord gaan. En daar heb ik ook geen probleem mee. Wat interessant is, is dat voor het eerst in de laatste jaren, mensen met verschillende politieke overtuigingen samen komen en klaar zijn om hun verschillen en particularismes achter zich te laten. De overtuigingen die we delen zijn sterker dan de verschillen, die ons enkel uiteen kunnen trekken. Ons gemeenschappelijk doel is democratie in Europa binnen te brengen.

Hoe ben je er in geslaagd zo’n brede coalitie op de been te brengen?

Ik zou graag willen benadrukken dat DiEM een open proces moet zijn, geen pasklare formule. Je kan geen beweging oprichten. U of ik kan niet zeggen: “ we zijn nu een beweging aan het oprichten.” Het is een soort paradox. De beweging kan enkel zichzelf gestalte geven. Maar hoe kan een beweging zichzelf vormen? Welnu, daar is geen antwoord op. U kan het alleen maar weten wanneer de beweging gevormd is. Er is geen centraal comité die beslissingen maakt en zegt war er moet gebeuren. Idealiter heb je zelfgeorganiseerde groepen die op zichzelf beginnen te werken zonder om toestemming te vragen. In de psychoanalyse heb je een fenomeen dat men ‘projectie’ noemt. De patiënt draagt zijn of haar emoties en verwachtingen over op de psychoanalyst. Ik denk dat dit het geval was met Syriza, waar we een soort “protectionistisch links” hadden. Tsipras werd gezien als een nieuwe Messias, en vele mensen projecteerden hun verwachtingen op hem. Jeremy Corbyn en Pablo Iglesias worden nu ook door bepaalde mensen als de nieuwe Messias gezien. Ik denk dat dit gevaarlijk kan zijn. Als psychoanalyse ons iets geleerd heeft is dat dat er geen ‘grote Ander’(big other) bestaat. Ik denk dat de nieuwe linkse beweging moet vermijden te denken dat er een Messias zou bestaan. Nee, we zijn zelf de Messias. Wij zijn zelf degenen waarop we aan het wachten zijn.

gepubliceerd in Political Critique (24 februari)

vertaling Thomas Van Bellingen

Srećko HORVAT is a philosopher, author and political activist. He is regarded as one of the central figures of the new left in post-Yugoslavia. His most recent books include The Radicality of Love (Polity, 2015), Welcome to the Desert of Post-Socialism(edited with Igor Štiks, Verso, 2015) and What Does Europe Want? (co-authored with Slavoj Žižek, Columbia University Press, 2014). He is one of the co-founders of the pan-European movement DiEM 25

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*